Zegrze, malowniczo położone nad brzegiem Jeziora Zegrzyńskiego w Kotlinie Warszawskiej, dziś kojarzone jest przede wszystkim z letnim wypoczynkiem i sportami wodnymi. Jednak historia tego miejsca sięga setek lat wstecz. Już w XII w. na obszarze Zegrza, należącego do ziemi zakroczymskiej, istniały osady, o czym świadczą wykopaliska archeologiczne. W 2017 roku odkryto tu aż 170 grobów szkieletowych, a cmentarz w tym miejscu funkcjonował prawdopodobnie do połowy XIX w.
Badania archeologiczne wskazują, że tereny między środkową Wisłą a dolnym biegiem Narwi i Bugu były miejscem intensywnego osadnictwa we wczesnym średniowieczu. Znaleziska z okolicznych miejscowości, takich jak Nieporęt, Warszawa-Płudy czy Wieliszew, datowane nawet na VI–VII w., potwierdzają długą historię ludzkiego osadnictwa na tych terenach. W XII–XIII w. rozwijały się tu już pierwsze parafie i cmentarze związane z chrystianizacją regionu.
Przez stulecia okolica była zagrożona powodziami – Narew i Bug regularnie zalewały łąki, wsie i gospodarstwa. Szczególnie dotkliwa była powódź wiosną 1958 r., która spowodowała ewakuację tysięcy ludzi i zwierząt. Katastrofa ta przyspieszyła decyzję o budowie zbiornika wodnego mającego usprawnić gospodarkę wodną i chronić tereny przed kolejnymi powodziami.
Plany powstania jeziora nie narodziły się nagle – już w 1910 roku, w rosyjskim Ministerstwie Komunikacji, dyskutowano o połączeniu drogi wodnej Dniepr–Wisła. Po II wojnie światowej, w ramach planu rozwoju żeglugi śródlądowej i odbudowy Warszawy, do sprawy powrócono. Decyzję o lokalizacji stopnia wodnego w Dębem podjęto oficjalnie 13 lutego 1951 r., a miejsce zatwierdzono we wrześniu 1955 r.
Przygotowania do inwestycji przebiegały bardzo szybko – nie pytano o zdanie mieszkańców terenów przeznaczonych pod zalanie. Nakaz przesiedlenia zastał wielu z nich podczas prac polowych. Za wywłaszczenia płacono symboliczne odszkodowania, a ostatecznie, pod wodą, pozostały domy i gospodarstwa. Ludzie protestowali, nie mogąc powstrzymać inwestycji, która miała „być gotowa na święto państwowe”.
Budowa rozpoczęła się w 1958 roku, a zakończyła dokładnie 22 lipca 1963 roku. W ciągu kilku miesięcy przed uroczystym otwarciem zalano wyznaczony teren wodą, nie zdążając usunąć wszystkich drzew czy budynków. Pod wodą znalazły się wsie Rybaki i Zagroby, łąki, jeziora Ostrowite i Białobrzeskie oraz wiele gospodarstw.
Zalew Zegrzyński pełni funkcję rezerwuaru wody pitnej, zbiornika retencyjnego oraz ważnego punktu rekreacyjnego i żeglarskiego dla aglomeracji warszawskiej. Zbiornik połączony jest z Kanałem Żerańskim, Rządzą, Prutem oraz Bugiem i Narwią, tworząc strategiczny węzeł wodny.
Dziś Jezioro Zegrzyńskie jest największym akwenem Mazowsza i najpopularniejszym kurortem wypoczynkowym w okolicach Warszawy. Tysiące mieszkańców stolicy co roku przyjeżdża tu, by korzystać z bogatej infrastruktury sportowej, hoteli, plaż i marin. Dla regionu zbiornik stał się impulsem rozwojowym: rozwinęła się baza hotelowa, gastronomiczna i turystyczna, a tereny wokół jeziora to także ważny obszar przyrodniczy, będący domem dla wielu gatunków ptaków i zwierząt.
Mimo że dziś mało kto pamięta o zatopionych wsiach czy gospodarstwach, dla dawnych mieszkańców Zegrza czy Nieporętu historia ta wciąż jest żywa. Przypominają ją nie tylko opowieści, ale także liczne artefakty odkrywane podczas badań archeologicznych.
Jezioro Zegrzyńskie, nazywane często „warszawskim morzem”, to wyjątkowy przykład wielofunkcyjnego zbiornika: powstało z myślą o funkcjach gospodarczych i bezpieczeństwa, a dziś tętni życiem jako centrum rekreacyjne i sportów wodnych regionu.
SEO frazy kluczowe: Zalew Zegrzyński historia, powstanie Jeziora Zegrzyńskiego, historia Zegrza i Nieporętu, atrakcje Zegrza, wakacje nad Zalewem Zegrzyńskim, elektrownia Dębe, kurort pod Warszawą.
